Karabatak Dergi 83.Sayı Kasım-Aralık 2025

Karabatak Dergi 83.Sayı Kasım-Aralık 2025

Dedem Korkut Boy Boyladı Soy Soyladı
Ali Ural

Hayatla hikâye arasındaki eşik bir adımla aşılır. Bir de bakmışsınız her sabah yolda selam verdiğiniz bir adam eşiğin öbür yanına geçip masallara karışmış. İster mesel olmuş deyin, ister hekat, hikâye. Şimdi o bir başka dünyada iyiler ve kötüleri harman yerine taşımaktadır. Bekleyin, birazdan bir taşın üzerine oturup hikâyesini anlatacak bize. İyilerin masalın sonunda kötüleri yendiğini duyacağız ondan. Masallardaki galibiyeti küçümsemeyin, büyük zaferdir. Hayaller çiçek aşısıdır çünkü gerçeklerle baş etmemizi kolaylaştıran. Dede Korkut, Türk milletinin içinden sözcü seçtiği o aziz bilge, yalnız hayatla hikâye arasındaki eşiği aşmakla kalmamış bir destana dönüşmüştür yüz yıllardır anlatılan. Edirneli Rûhî’ye sorsak elini çenesine dayayıp “Türkmen kabâili beyninde Korkud Ata nâm bir ehl-i hâl azîz var idi,” diye anlatmaya başlar. “Ehl-i hâl”dir o aynı zamanda. Sözü değerli kılan haldir çünkü. İnsan sözüyle yaptığı işler arasında bir uyum olduğunda aziz olur. Aziz olduğunda ise herkes aklını ve bedenini o kaynağa dayandırmakta yarışır.

Saltuknâme, Dede Korkut’u Osmanlılar’la aynı soydan gösterir.  Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi,  Korkut Ata’yı Oğuz padişahı Bayındır Han ve onun beylerbeyi Kazan’la birlikte anar. Câmiʿu’t-tevârîḫ, Dede Korkut’u Oğuz hükümdarlarından Kayı İnal Han’ın başmüşaviri olarak zikreder. Menkıbe bu ya, Hz. Peygamber’le aynı çağda yaşadığı söylenen Kayı İnal Han müslüman olduktan sonra iki vezirini Peygamber’e elçi olarak göndermiştir. Doğrusu bu rivayetlerin gerçek olup olmamasının hiçbir önemi yoktur. Zira Türk milleti Korkut Ata’yı nasıl görmek istiyorsa Korkut Ata milletine öyle görünmüştür. Hikâyenin öyle bir gücü vardır ki kurgusu gerçeğiyle yarışarak onu geçer fakat madalyasını yarış sonunda gerçeğin boynuna takar. Hayaller gerçekler için yarışmaktadır çünkü. Gerçeklerin kalbe nüfuz edebilmesi için.

Kimilerine göre 100, kimilerine göre 295 yıl yaşamıştır Dede Korkut. Kazak menkıbelerine göre gençliğinde bir rüya görmüş, kırk yıl ömrü olduğu söylenmiştir ona. Bunun üzerine ölümsüzlük istemiştir Allah’tan. Karşılık gözetmeden hastaların yardımına koşarak hoşnutluğunu kazanmaya çalışmıştır Yaratıcı’nın. Nihayet bir gün rüyada “Ölümü kendin arzu etmedikçe ölmeyeceksin,” buyruğunu işitmiştir. Dede Korkut kaç yıl yaşadı bilmiyoruz. Gerçek olan şu ki iyilikleri ve iyiliğe çağıran sözleri ebedileştirmiştir onu. Boy boylamaya, soy soylamaya, adlarımızı koymaya devam etmekte, “Sizin en hayırlınız insanlara en çok yararı dokunanınızdır,” hadisinin ölmeyen temsilcisi olarak hafızalarımızı diri tutmaktadır. Mezarının Bayburt’da mı yoksa Siriderya nehrinin sağ kıyısında mı olduğunun önemi yoktur. Bütün Türk coğrafyaları kendi bağrına basmak istemiştir Korkut Ata’yı.

Türk edebiyatının kalbidir Dede Korkut. Fuad Köprülü, Dede Korkud Hikâyeleri’ni Türk edebiyatı için öyle hayati görür ki, “Türk Edebiyatı’nın tamamını terazinin bir kefesine, Dede Korkud Hikâyeleri’nin ise diğer kefesine koyulması durumunda Dede Korkud ağır basacaktır,” demekten kendini alamaz. O halde Türk edebiyatı her vesileyle bu kaynakla güç tazelemeli, bu kök metinden nice dallar ve meyveler devşirmelidir. Hanlar, güç durumlarda nasıl Dede Korkut’a danışıp içinden çıkılmaz güçlükleri yenmeyi başardılarsa Türk edebiyatı da yozlaştırılma tehlikesini Dede Korkut’la bertaraf etmek zorundadır.

Baba oğul ilişkisi Dede Korkut Hikâyeleri’nin ana temaları arasındadır. Düşmanın hedefi babayla oğulun arasını açarak devleti yok etmektir. Cengiz Aytmatov’un romanında annesini tanımayan Colaman’ın Nayman Ana’ya ok atması asılsız haberlerle aldatılan Dirse Han’ın, oğlu Boğaç Han’a ok atmasına ne kadar benziyor! Nayman Ana ölse de Boğaç Han ölmez, şifası dağ çiçekleriyle karıştırılmış ana sütüdür. O cevherle yeniden gücüne kavuşur ve kırk yiğidiyle kırk düşmandan kurtarır babası Dirse Han’ı. Salur Kazan’ın hikâyesinde de baba- oğul meselesi tekrar sahnelenir. Uruz’un babası Kazan’ı tanımayışıdır bu kez musibetin nedeni. Baba oğul savaşta karşı karşıya gelir ve Uruz babasını omuzundan yaralar. “Oğlum ben senin babanım!” diye haykırır Kazan. Uruz atından inip babasının eline kapanır. Oğul babanın elini öpünce cümle Oğuz beyleri sırayla Kazan Han’ın elini öperler. Sonra hep birlikte düşmana saldırıp kalesini fethederler.

Karabatak dergisi Türk edebiyatının köklerine can suyu vermeye devam ediyor. 83. Sayımızda “Dede Korkut ve Türk Edebiyatı” başlığı altında bir kültür seferberliğine talip olduk. Otuz akademisyen ve edebiyatçı bu büyük dosyaya omuz verdi.  Yirmi üç şair ve sekiz hikâyeci Dede Korkut makamında şiir ve öyküler yazarak modern Türk şiirini ve hikâyesini gelenekle buluşturdu. Prof. Dr. Yüksel Özden’le “kök metinler”i ya da bir başka ifadeyle “kurucu metinler”i, Eskişehir’deki Dede Korkut anıtının tasarımcısı sanatçı ve mütefekkir Bekir Soysal’la Dede Korkut anıtının inşa serüvenini konuştuk. Hümeyra Yabar’ın sorularını cevaplayan Özden, kök metinleri kültürel hafızanın en yoğun hali olarak tarif ederken, Soysal, Dede Korkut Kitabı’nı dilimiz ve tasavvurlarımız için bir “İrşad Kapısı” olarak niteledi.

Dede Korkut sayımızın hazırlıkları sürerken Azerbaycan’dan Türkiye’ye gelen bir askeri nakliye uçağımızın Gürcistan’a düştüğü ve yirmi askerimizin şehit olduğu haberini büyük bir üzüntüyle öğrendik. Dede Korkut hikâyelerinde kahramanların ölümünde yas tutulur. Yasa girenler bunu hem giysileriyle hem davranışlarıyla ortaya koyarlar. Biz de Karabatak dergisi olarak Dede Korkut sayımızı Dede Korkut’un yiğit çocukları şehitlerimizin aziz ruhlarına ithaf ediyoruz.

Türk edebiyatının semaları boş değil. Karabatak 83. defa havalanıyor.

Teşekkür ve tashih:

Teşekkür: İlknur Öztürk’e Pakistan ve Edebiyat sayısına hususi emekle, değerli katkısı ve desteği için teşekkür ederiz.

Tashih: Muhammad Anas Hafeez’in, “Pakistan’ın Kuruluşunda Urdu Edebiyatının Rolü” başlıklı makalesi zühûlen İlknur Öztürk imzasıyla yayımlanmıştır. Yazarlarımızdan mazeretimizin kabulünü istirham ederiz.