Karabatak Dergi 87.Sayı Temmuz-Ağustos 2026

Yangında İlk Kurtarılacak: Hikâyeler

Hikâyeler de işgal edilebilir. Hikâyelerin doğduğu toprakların işgalinden daha vahimdir bu. Hikâyeler kurtarıcıdır çünkü, hatırlatıcıdır. Her şeyinizi kaybettiğiniz bir zamanda hikâyeleriniz elinizden tutup kaldırabilir sizi ayağa. Kırım Hanlığı Hacı Giray tarafından 1441’de kurulmuştu. İstanbul’un fethiyle Fatih Sultan Mehmet, Boğazlar ve Karadeniz’e hâkim olunca Hacı Giray Han Osmanlılarla ittifak kurup Kefe’yi kuşattı. 1454’de Kefe Cenevizlileri Osmanlı devleti ve Kırım Hanlığı’nca vergiye bağlandılar.

Hacı Giray’dan sonra Kırım hanı olacak Mengli Giray’ın ise yazdığı mektupta Fatih’e hitabı “Karındaşım” idi. 1475’de karındaşının arkasında durmak için Gedik Ahmet Paşa’yı güçlü bir donanmayla Kırım’a gönderdi Fatih. Osmanlılar, Kırım’ın güney kıyılarındaki Ceneviz kolonilerini ele geçirdiler ve1478’de Mengli Giray’ın han olmasıyla birlikte Kırım Hanlığı Osmanlı himayesine girdi. 300 yıl Osmanlı himayesinde ve siyasetinde güçlendi Kırım Hanlığı. Ancak 1774’de Küçük Kaynarca Anlaşması’yla Kırım Osmanlı’dan bağımsız hâle getirildi. Rusların desteklediği Şahin Giray Han dönemindeki dokuz yıllık bu aldatıcı bağımsızlık önce Rus nüfuzunu sonra askerlerini taşıdı Kırım’a. Nihayet 1783’de Rusya II. Katerina’nın emriyle Kırım’ı Rus topraklarına kattı.

Edebiyata gelince; ikinci Kırım hanı Mengli Giray, karındaşı Fatih Sultan Mehmet gibi şairdi. Oğulları Saadet Giray ve Sahip Giray da öyle. Kırım hanlarından I. Devlet Giray ve oğlu II. Gazi Giray da şiir atı olan devletlilerdendi. Gazi Giray’ın divanı vardı ve Fuzuli’ye nazireler yazmıştı. Bahadır Giray, Rezmî mahlasıyla şiirler yazarken, II. Mengli Giray’ın Osmanlıca gazelleri vardı.

Bu hanlardan ibaret değildi elbette Kırım edebiyatı. Halk şairi ve hikâyecileri de şifahî kültür içinde Kırım edebiyatını destanlar, hikâyeler ve türkülerle zenginleştirdiler. Edige ve Çora Batır destanlarını zikretmemiz, büyük halk şairleri İşmurza Kart, Seyim Mambay, Kırtambet ve Ahmet Akay’ı hatırlamamız gerekiyor.

Kırım Türkleri bağımsızlıklarını kaybetmelerine rağmen özge kültürlerinden ve edebiyattan kopmamak için direndi. Nice şair, yazar ve mütefekkir yetiştirdiler. 1883’de Gaspıralı İsmail’in Bahçesaray’da çıkardığı Tercüman madden devam etmese de mânâ dünyasında hâlâ Türk kültür ve siyaset hayatına rehberlik etmeye devam etmekte, “dilde, fikirde, işte birlik” ilkesi güncelliğini korumaktadır.

Bahçesaray deyince “Gözyaşı Çeşmesi”ni anmamak olmaz. Kırım tarihi asırlardır akmaya devam eden bir gözyaşı çeşmesidir aslında. Kırım Giray Han’ın 1763’de genç yaşta ölen karısı Dilara Bikeç’in acısıyla türbesinin yanına inşa ettirdiği bu hıçkıran çeşmeyi (Çeşmenin yeri II. Katerina’nın Kırım seyahati öncesinde değiştirilince hıçkırık akustiği de bozuldu.)  dünya Puşkin’in “Bahçesaray Çeşmesi” şiiriyle biliyor. Tabii hikâye oryantalizmin işgaline uğrayınca Dilara, Maria oluyor, Han’ın eşi, Polonya’dan kaçırdığı esir. Bir harem hikâyesine çevriliyor öykü. Puşkin, Lord Byron’un yaptığı gibi Batılı kabuller içinde bir Şark hikâyesi uyduruyor. Bu kurguda Kırım Giray Han, arzuları tatmin edilmedikçe komşu ülkelere saldıran bir barbar.: “Nedir o mağrur ruhu kımıldatan?/ Hangi düşünceyle meşgul?/ Yine Rus üstüne mi sefer açacak,/ Polonya’ya kendi yasasını mı götürecek,/ Kanlı bir intikamla mı yanıyor…”

Karabatak 87. Sayısında “Kırım ve Edebiyat” dedi. Hümeyra Yabar, genç bir avukatken  Kırım davasını gönülden sahiplenen, “Vatan yahut Kırım” kitabının müellifi Doç. Dr. Ramazan Arıtürk’le Karabatak için bir röportaj yaptı. Bu uzun röportajdan çarpıcı bir cümleyle sunuş yazımızı noktalarken ilim ve sanat ehline bu ağır dosyaya omuz verdikleri için teşekkür ediyoruz.

“Hiçbir tarih kitabı sürgünden dönen bir ihtiyarın gözlerinde taşıdığı vatan hasretini bütünüyle anlatamaz.”